Loader
Zdrowa dieta osoby starszej
Chcesz zmienić swój sposób odżywiania, by czuć się dobrze? Jako dietetyk wskażę Ci drogę, dam potrzebne narzędzia i wsparcie w tej zmianie. Wiem, że odpowiednio dobrana dieta pomaga odzyskać zdrowie i dobre samopoczucie.
1127
post-template-default,single,single-post,postid-1127,single-format-standard,bridge-core-3.0.1,cookies-not-set,qode-quick-links-1.0,qode-page-transition-enabled,ajax_fade,page_not_loaded,,qode_grid_1300,qode-theme-ver-30.5,qode-theme-bridge,disabled_footer_bottom,qode_header_in_grid,wpb-js-composer js-comp-ver-6.8.0,vc_responsive

Zdrowa dieta osoby starszej

Zdrowa dieta osoby starszej

Wiek podeszły
Wg Światowej Organizacji Zdrowia wyróżnia się 3 podokresy starości (wiek podeszły, starszy i sędziwy. Wiek podeszły jest definiowany od 60 roku życia. Wiąże się on ze starzeniem się organizmu. Proces ten wpływa za specyficzne potrzeby żywieniowe. Zdrowa dieta zapewnia odpowiednią podaż energii i składników odżywczych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania i regeneracji organizmu, zachowania zdrowia (fizycznego i psychicznego), dobrego samopoczucia, zapobiegania chorobom i ich opóźniania.

W 2018 r. przeciętne trwanie życia mężczyzn w Polsce wyniosło 73,8 lat, natomiast kobiet 81,7 lat. W porównaniu z danymi lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych obserwuje się wzrost długości życia w Polsce. W związku z tym rośnie odsetek seniorów i tym samym potrzeba zapewnienia im odpowiedniego podejścia diagnostyczno-terapeutycznego, które przyniesie poprawę jakości i wydłużenie życia w satysfakcjonującej sprawności fizycznej i intelektualnej.

Specyficzne potrzeby żywieniowe seniorów
Ze względu na proces starzenia się organizmu u seniorów pojawiają się specyficzne potrzeby związane bezpośrednio lub pośrednio ze sposobem odżywiania się. Poniżej opisano wybrane schorzenia, dolegliwości i problemy charakterystyczne w wieku podeszłym.

Niedożywienie wynika z niedoborów energii i składników odżywczych (białka, tłuszczów, węglowodanów, witamin i składników mineralnych), które odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Ocenia się, że problem niedożywienia może dotykać 1/3 seniorów. Najbardziej charakterystycznym objawem jest spadek masy ciała. Bardzo istotne, że problem ten może dotyczyć osób nie tylko z obniżoną masą ciała, ale także tych z prawidłową wagą, nadwagą czy nawet otyłością. Szczególnie jeżeli osoby te przebyły duży zabieg operacyjny, doznały ciężkiego urazu, drastycznie zmienił się ich stan zdrowia czy odżywiają się nieprawidłowo.
Do konsekwencji zdrowotnych niedożywienia należą: zwiększone ryzyko upadków, niezamierzony spadek masy ciała, niedokrwistość, zwiększone ryzyko powstawania odleżyn. Ponadto może zwiększać się niepokój i ryzyko depresji, pojawiać się zaburzenia rytmu serca, obrzęki, obniża się odporność, zmniejsza się tolerancja na zimno i utrudnione jest gojenie się ran.
Aby rozpoznać niedożywienie należy stwierdzić niezamierzony ubytek masy ciała, który wynosi co najmniej 10% normalnej masy ciała w przeciągi 3 miesięcy. W takiej sytuacji należy skontaktować się z lekarzem, a najlepiej także z dietetykiem. Zaleca się wówczas stopniowe wzbogacanie diety, szczególnie pod kątem energetycznym. Zbyt intensywne odżywianie może prowadzić do niepożądanych konsekwencji zdrowotnych, a nawet zgonu.

Nadwaga i otyłość. U osób w wieku podeszłym zmniejsza się zapotrzebowanie na energię, często także aktywność fizyczna. Obydwa te czynniki zwiększają ryzyko nadwagi i otyłości. U ponad połowy Polaków występuje nadmierna masa ciała (nadwaga i otyłość). U seniorów z nadmierną masą ciała zaleca się łagodne ograniczenia kaloryczności diety oraz wprowadzenie aktywności fizycznej, dostosowanej do stanu zdrowia. Nie powinny być stosowane restrykcyjne diety, głodówki. Korzyści ze spadku (nadmiernej) masy ciała u osób starszych to mniejsze ryzyko śmiertelności, rozwoju cukrzycy typu 2 i poprawia funkcjonowanie układu krążenia.
Ocenę masy ciała często dokonuje się w oparciu o wskaźnik BMI (równy masie ciała w kg podzielonej przez wzrost w m, do kwadratu). Normy na ten wskaźnik warto inaczej interpretować u seniorów w porównaniu do młodszych osób dorosłych. Zwykle we wczesnej starości masa ciała ulega zwiększeniu. Proces starzenia prowadzi do zmniejszenia zawartości tkanki mięśniowej oraz zmniejszenia wzrostu (w wieku 80 lat u mężczyzn średnio o 5 cm, a u kobiet o 8 cm). Amerykański Komitet ds. Diety i Zdrowia wskazuje pożądane wartości BMI dla osób w wieku 55-65 lat na poziomie 23-28 kg/m2, a powyżej 65 r.ż. od 24-29 kg/ m2 (zamiast 18,5-24,9).

Zmniejszenie apetytu często jest wynikiem przyjmowanych leków. Ważne jest wówczas zadbanie o smaczną i urozmaiconą dietę. Konsystencja posiłków powinna być dostosowana do możliwości seniora. Wsparciem mogą być także specjalne preparaty odżywcze o wysokiej zawartości energii i wzbogacane w składniki odżywcze, dostępne w aptekach. Zmniejszenie apetytu może być też wynikiem depresji

Zaparcia (czyli długotrwałe zatrzymywanie stolca) i zaleganie treści pokarmowej może być związane z procesem starzenia. Wyróżnia się 3 typy zaparć: atoniczne, spastyczne (kurczowej ze stanami zapalnymi jelit) i postać mieszaną. Zalecenia żywieniowe są odmienne w zależności od postaci. W postaci atonicznej ze zmniejszoną kurczliwością mięśniówki jelita grubego zalecana jest dieta bogatoresztkowa. Ważne by zadbać wówczas o odpowiednie spożycie błonnika, szczególnie w postaci nierozpuszczalnej (zawierają go i .in grube kasze, otręby pszenne), który pobudza jelita do pracy. Ponadto bardzo ważne jest wtedy zwiększenie spożycia płynów, które wpływają na korzystne działanie błonnika. Błonnik występuje w produktach zbożowych nieoczyszczonych (ciemne pieczywo, kasze), warzywach i owocach (szczególnie ze skórką). Produkty zbożowe oczyszczone (np. białe pieczywo, biały ryż) będą miały z kolei działanie zapierające. Ilość błonnika w diecie należy zwiększać stopniowo. Nawet wówczas mogą się pojawić wzdęcia  bóle i wzdęcia, które powinny ustąpić. Jeżeli jednak tak się nie dzieje, należy zmodyfikować dietę, a także skontaktować się z lekarzem i dietetykiem. Inne produkty, korzystnie wpływające na przeciwdziałanie zaparciom to fermentowane napoje mleczne (naturalne np. jogurt, kefir), oleje roślinne (np. oliwa z oliwek, olej rzepakowy) oraz kawa (jeżeli jest dobrze tolerowana).

Refluks żołądkowo-przełykowy
polega na zarzucaniu zawartości żołądka do przełyku. Może być wynikiem procesu starzenia, a także przyjmowanych leków. Nieodpowiednia dieta może ponadto nasilać dolegliwości. Zaleca się wówczas dietę lekkostrawną z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego. Do takich pokarmów zalicza się: esencjonalne rosoły, wywary warzywne i grzybowe, galarety, wody i inne napoje gazowane, alkohol, kawę naturalną, mocną herbatę, produkty marynowane, wędzone, mono solone, przyprawione na ostro, potrawy smażone, fast foody. Ponadto ważne jest by na podstawie własnej obserwacji wykluczyć pokarmy nasilające dolegliwości (np. notując spożywane pokarmy i dolegliwości w ciągu dnia). Inne zalecenia żywieniowe w chorobie refluksowej to: spożywanie małych objętościowo posiłków (ok. 5-6/ dzień), unikanie popijania posiłków, ograniczenie lub wyeliminowanie pokarmów, które długo zalegają w żołądku (m .in. tłuste i smażone potrawy, słone przekąski, większość wyrobów cukierniczych, nadmiaru tłuszczu, tłustych sosów, czekolady), unikanie produktów zmniejszających napięcie dolnego zwieracza przełyku (dania ostro przyprawione, musztarda, ocet, owoce cytrusowe, pomidory i przetwory z nich), spożywanie posiłków o umiarkowanej temperaturze. Pomocne będzie także zmniejszenie nadmiernej masy ciała (jeżeli występuje), unikanie długotrwałego pochylania się i dźwigania, spanie na wysokiej poduszce, unikanie obcisłych ubrań.

Kserostomia inaczej nazywana suchością jamy ustnej. Zmniejszenie wydzielania śliny może być skutkiem starzenia, występowania chorób czy terapii wielolekowej. Przyczyną może być także m. in. niedobór witamin z grupy B, żelaza, niewyrównana cukrzyca. Zaleca się wówczas wypijać zalecaną ilość płynów (ok. 8 szklanek/ dzień), najlepiej małymi łykami, co kilkanaście minut. Gdy jama ustna jest niedostatecznie nawilżona śliną łatwiej o urazy błony śluzowej, dlatego pokarmy twarde i suche należy spożywać ostrożnie, ograniczyć je lub nawilżać wodo lub płynnym pożywieniem. Polecane są pokarmy miękkie, mokre, rozdrobnione (zupy, koktajle, płatki nasączone mlekiem, jogurtem itd.).

Sarkopenia to postępująca z wiekiem utrata tkanki mięśniowej. Skutkuje ona pogorszeniem funkcji mięśni i może skutkować upadkami, złamaniami kości, nasilenia niepełnosprawności i uzależnienia od opieki innych osób. Na ograniczenie jej rozwoju ma wpływ regularna aktywność fizyczna i dieta pokrywająca zapotrzebowanie na białko. Ocenia się, że u seniorów zwiększone jest zapotrzebowanie na białko w porównaniu do młodszej grupy wiekowej. Do produktów bogatych w białko zaliczmy mięso, drób, wędliny, ryby, jaja, mleko i produkty mleczne oraz nasiona suche roślin strączkowych. Zaleca się spożywanie podanych produktów w 3 głównych posiłkach oraz włączanie mleka i produktów mlecznych do ok. 2 przekąsek w ciągu dnia by dostarczyć odpowiednią ilość białka.

Zwiększenie zapotrzebowania na witaminę D jest wynikiem procesu starzenia się skóry. Obecnie zaleca się suplementację witaminą D na poziomie 800-2000 I. U. w zależności od masy ciała/ dzień przez cały rok u zdrowych seniorów (wg wytycznych dla Europy Środkowowschodniej z 2013 r. i polskich rekomendacji dla lekarzy rodzinnych z 2013 r.). W przypadku stwierdzenia niedoborów dawkę powinien dobrać indywidualnie lekarz. Należy pamiętać, że nadmierne podaż witaminy D może mieć działanie toksyczne.

Zwiększenie zapotrzebowania na witaminy z grupy B, takich jak B2, B12, a także B6 (tej ze względu na hamowanie jej działanie przez wiele leków). Witamina B2 występuje w produktach roślinnych i zwierzęcych. Jest dobrym źródłem są ser twarogowy chudy i półtłusty, jaja, kefir, nasiona suche roślin strączkowych, natka pietruszki, kasza jaglana, banan, awokado, pestki dyni, sezam i migdały. Witamina B12 występuje z kolei tylko w produktach pochodzenia zwierzęcego takich jak: mleko i produkty mleczne, jaja, drób, mięso i ryby. Witamina B6 występuje większych ilościach w kaszy gryczanej, jaglanej, nasionach słonecznika i sezamu, orzechach włoskich, nasionach suchych roślin strączkowych, czerwonej papryce, kiwi, awokado, bananie. Należy zadbać o regularne spożywanie produktów spożywczych bogatych w te witaminy, a ewentualną suplementację skonsultować z lekarzem i dietetykiem.

Zmniejszone odczuwanie pragnienia może być przyczyną niedostatecznej podaży płynów, a w konsekwencji pogorszeniem samopoczucie, może obniżyć wydolność fizyczną i psychiczną. Na zapotrzebowanie na wodę ma wpływ temperatura powietrza, aktywność fizyczna, przyjmowane leki. Wg norm żywienia zapotrzebowania na wodę wynosi dla kobiet 2000 ml, a mężczyzn 2500 ml. Należy pamiętać, że oprócz wody nawadniać będą także ciepłe napoje jak np. herbaty (ziołowe, owocowe, prawdziwe).

Występowanie chorób układu sercowo naczyniowego, stan przedcukrzycowy, cukrzyca typu 2, nowotwory oraz zwiększone występowanie tych chorób. Wg danych z 2017 głównymi przyczynami zgonów w Polsce są choroby układu krążenia i nowotwory. Ponadto częstość występowania cukrzycy rośnie wraz w wiekiem i u osób powyżej 65 roku życia jest oceniana na 25-30%. We wszystkich tych schorzeniach dieta odrywa istotną rolę – jest elementem profilaktyki, a w przypadku rozwinięcia się schorzenia może poprawić funkcjonowanie pacjenta i opóźnić postęp choroby.

W profilaktyce oraz przebiegu chorób sercowo-naczyniowych rekomendowana jest szczególnie dieta DASH (ang. Dietary Approches to Stop Hipertension)[1]. Jest ona skuteczna w obniżaniu ciśnienia tętniczego. Ponadto polecana jest także w otyłości, cukrzycy typu II, wpływa korzystnie na obniżenie cholesterolu LDL. Oprócz zmniejszenia ryzyka chorób sercowo-naczyniowych wpływa także na zmniejszenie ryzyka umieralności ogółem oraz  z powodu cukrzycy.
W stanie przedcukrzycowym oraz cukrzycy zaleca się stosować dietę o niskim indeksie glikemicznym[2]. W stanie przedcukrzycowym pozwala na opóźnienie rozwoju cukrzycy i utrzymanie prawidłowego poziomo cukru we krwi. W przypadku cukrzycy chroni m. in. przed hiperglikemią (czyli zwiększonym stężeniem glukozy we krwi i obecności glukozy w moczu). U osób starszych utrzymująca się hiperglikemia oprócz typowych objawów taki jak m. in. wzmożone pragnienie, zaburzeni łaknienia, utrata masy ciała, gorsze gojenie się ran może prowadzić także do zaburzeń osobowości, osłabieniem pamięci, złym samopoczuciem, zaburzeniami snu, zmniejszeniem aktywności ruchowej i nietrzymaniem moczu.

Interakcje leków z pożywieniem – ze względu, że u seniorów często przyjmowana jest duża ilość leków szczególnie ważna jest znajomość zasad ich zażywania i interakcji z pożywieniem. Należy zapoznać się za zasadami przyjmowania leków podanych na ulotce i podanych przez lekarza: zwrócić uwagę na rekomendowany czas przyjmowanie leków w stosunku do spożywanych posiłków (na czczo, do posiłku itp.) oraz popijanie ich wodą (chyba, że zalecono inaczej). Napoje, które w znaczący i tym samym niebezpieczny sposób mogą zmieniać działanie leków to m. in. alkohol, sok grejpfrutowy, pomarańczowy, kawa, herbata, mleko i napoje mleczne. Pokarmy bogate w tłuszcz, błonnik czy białko mogą także niekorzystnie oddziaływać z lekami.

Suplementacja diety ma za zadanie uzupełnienie normalnej diety poprzez zastosowanie suplementu diety, który jest skoncentrowanym źródłem witamin, składników mineralnych i/lub innych substancji oddziaływających korzystnie na organizm. Suplementy diety nie mogą być zatem zamiennikami codziennej diety. Głównym powodem włączenia suplementów do diety powinno być ryzyko niedoboru określonego składnika lub składników pokarmowych, z powodu niedostatecznego pokrycia zapotrzebowania z dietą spowodowanego m. in chorobą, nietolerancją pokarmową. W przypadku stosowania kilku suplementów warto zwrócić uwagę, czy zawarte w nich składniki aktywne nie dublują się. Suplementy diety mogą wchodzić w niepożądane interakcje z lekami dlatego przed rozpoczęciem ich zażywania należy skonsultować to z lekarzem lub farmaceutą.
[1] Więcej informacji: Cichocka A., Dieta DASH w teorii i zastosowaniu, wyd. Medyk, Warszawa 2018 oraz na portalu Medycyna Praktyczna.

[2] Więcej informacji: Cichocka A,, Praktyczny poradnik żywieniowy w odchudzaniu, profilaktyce i leczeniu cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych, wyd. Medyk, Warszawa 2016 oraz na portalu Medycyna Praktyczna.

Zdrowa dieta dla seniora
Zasadę 5U w prosty sposób podsumowuje najważniejsze zasady zdrowej diety. Należą do nich:
urozmaicenie, uregulowanie, umiarkowanie, unikanie, uprawianie sportu.
Żywienie zdrowych osób starszych nie różni się zanadto od osób młodszych. Stosunkowo rzadko spotyka się jednak taką sytuację. Najbardziej uniwersalną dietą dla seniorów jest zwykle dieta lekkostrawna. U osób starszych zaleca się zjadać 5-6 mniejszych objętościowo posiłków, spożywanych co 2-3 godziny (śniadanie najlepiej zjeść do godziny od wstania, a kolację na 2-3 godziny przed snem). Produkty zbożowe nieoczyszczone – jeżeli są tolerowane powinny być zjadane na co dzień. Warzywa powinny być spożywane jak najczęściej. Zalecane jest ok. 5 porcji warzyw oraz 2-3 porcje owoców. By zwiększyć ich strawność zaleca się spożywać je w formie gotowanej, przecieranej, miksowanej i w postaci naturalnych soków. U seniorów zwiększa się zapotrzebowanie na wapń w porównaniu do młodszej grupy wiekowej. By zapewnić właściwą jego podaż zaleca się  ok. 3 porcje (3 szklanki) mleka i produktów mlecznych, zwłaszcza fermentowanych (jogurt, kefir) o zawartości tłuszczu 1,5-2% (lub mniejszej jeżeli istnieją wskazania). Gdy są źle tolerowane (np. powodują wzdęcia, biegunki) poleca się zjadać je w wersji bezlaktozowej. Alternatywą dla mlecznych napojów może być napój sojowy wzbogacany w wapń i inne napoje roślinne wzbogacane w wapń (te nie są już źródłem białka). Mleko i produkty mleczne są  także dobrym źródłem białka. Inne produkty bogate w ten składnik i polecane w diecie seniorów to ryby, jaja i chude mięso i suche nasiona roślin strączkowych. Ograniczeniu powinny z kolei podlegać czerwone mięso oraz tłuste mięso i jego przetwory (kiełbasy, parówki, podroby itp.). Polecane tłuszcze to oliwa z oliwek, olej rzepakowy i inne olej roślinne, margaryny miękkie (obecnie nie są one źródłem tłuszczów trans jak niegdyś), masło w niewielkiej ilości. Nie poleca się innych tłuszczów zwierzęcych i twardych margaryn. Ponadto należy ograniczyć dodatek cukru i soli. Tę ostatnią najlepiej dodawać w niewielkiej ilości (do dań na ciepło), nie dosalać na talerzu i używać wzbogacaną w jod.
 

Bibliografia:
Cichocka A., Dieta Dash w teorii i zastosowaniu, wyd. Medyk, Warszawa 2018
Dieta dla seniora, Skrypt dla uczestników szkolenia „Skuteczna diagnoza i interwencja dietetyczna u pacjentów po 60 roku życia – aspekty teoretyczne i praktyczne”, projekt finansowany ze środków Ministerstwa Zdrowia na lata 2016-2020
Gawęcki J. i Grzymisławski M. (red.), Żywienie Człowieka Zdrowego i Chorego 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012
Jarosz E., Dieta dla seniora, wyd. PZWL, Warszawa 2019
Jarosz M. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski, Instytut Żywności i Żywienia im. prof. dra med. Aleksandra Szczygła, Warszawa 2017
Mamcarz A. i Śliż D. (red.), Medycyna Stylu Życia, wyd. PZWL, Warszawa 2018
Włodarek D., Lange E., Kozłowska D., Głąbska D. Dietoterapia, wyd. PZWL, Warszawa 2014
Rocznik Demograficzny 2019, TABL. 93 (117), Zgony według wieku i płci zmarłych oraz przyczyn w 2017 r.

Artykuły naukowe
Kałuża J., Januszko O., Trybalska E. , Wądołowska L., Słowińska M. A.,  Brzozowska A Suplementacja diety witaminami i składnikami mineralnymi a umieralność w grupie osób starszych
Przegl Epidemiol 2010, 64(4): 557-563
Mziray M., Żuralska R., Siepsiak M. , Domagała P., Sarkopenia – marginalizowany problem wieku podeszłego, Pielęgniarstwo poleskie, nr 3 (65) 2017
Płudowski P, Karczmarewicz E, Bayer M i wsp. Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – recommended vitamin D intakes in the general population and groups at risk of vitamin D deficiency. Endokrynol Pol 2013; 64: 319-327
Standardy leczenia dietetycznego otyłości prostej u osób dorosłych, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Dietetyki, Dietetyka, vol. 8, 2015
Skiba M., Kusa-Podkańska M., Wysokińska-Miszczuk J., Wpływ stanu jamy ustnej na jakość życia osób w starszym wieku, Gerontologia Polska, tom 13, nr 4, 250–254
Waśkiewicz A., Sygnowska E., Broda G., Ocena stanu zdrowia i odżywienia osób w wieku powyżej 75 lat w populacji polskiej Badania WOBASZ-SENIOR, Bromat. Chem. Toksykol. – XLV, 2012, 3, str. 614-618

Źródła internetowe (stan na 4.12.2019)
https://ncez.pl/upload/piramida-dla-osob-w-wieku-starszym-opis.pdf
https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/trwanie-zycia/trwanie-zycia-w-2018-r-,2,13.html